Alevilik Nasıl Yayıldı ?

[Kendal]

Alevilik islam dininin yayılmasıyla
birlikte Arapların dışındaki uluslara da Abbasiler döneminde Türkler ve
İranlılar özellikle orduda yoğun olarak yeralmaktaydılar.Örneğin daha hicri IV.
Yüzyılda Maveraünnehir’in oldukça uzağında yaşayan Buğraç Türkleri eski
inançlarındaki Gök Tanrı’nın yerine Hz. Ali’yi geçirmişlerdi. Zaten Emevi
döneminden (661-750) bu yana Hz.Ali ve soyunun başlarına gelenler ve özellikle
de Kerbela olayı Alevilerce her tarafa yayılmaktaydı. Sosyal ve siyasal ortam da
bu düşüncelerin yaygınlaşmasına elverişliydi. Hz.Ali’ye ve ehl-i beyte muhabbet,
o dönemde gittikçe fazlalaşan tarîkatlerde oldukça yaygındı. Hazret-i Ali’nin
kahramanlıkları ve Kerbela Olayına ilişkin menkıbeler Anadolu, İran, Irak ve
Horasan bölgelerinin sözlü ve yazılı edebiyatında en eski zamanlardan itibaren,
çok sevilen ve yaygın bir konudur ki bunun etkilerini bugün bile gözlemlemek
olanaklıdır. Demek ki İslam dünyasındaki siyasal ve dinsel bölünmelere kaynaklık
eden bu olaylardan Araplar’ın yanısıra, Türkler, İranlılar ve diğer uluslar da
doğal olarak etkileniyorlardı. Yeni müslüman olan uluslar arasında Hz.Ali bir
sembol halini alıyor ve onun savaşçılık, yiğitlik ve velilik yönleriyle bezenmiş
menkıbeleri her yere yayılıyordu. Hz.Ali’nin sembolleşmesinin yanısıra, bütün
muhalif hareketlerin kalkış noktası olan Kerbela Olayı da aynı şekilde, hatta
daha derin izler bırakıyordu.. İşte bu etkilerin bir sonucu olarak Alevilik ve
batınilik, İslam dünyasının her yanına yayılan tasavvuf akımına nüfuz etmiş ve
Alevi-batıni eğilimli birçok tarikat ortaya çıkmıştır. Anadolu ve İran
bölgelerinde de ortaya çıkan bu tarikatlerden konumuz bakımından en önemlileri
Yesevilik, Kalenderilik, Vefailik, Hurufilik, Hayderilik adlı tarikatlerdir.
Daha çok göçebe ve köylü topluluklar arasında etkili olan bu heterodoks yani
resmi din anlayışına aykırı tarikatler, doğaldır ki, yaygın oldukları
çevrelerdeki koşullara uygun olarak şekillenmiş bir İslam anlayışını
yaymaktaydılar.Sünni çevrelerde yoğun tepkiler gösterilen ve eski kaynaklarda da
yer alan, bu tarikatlere mensup şeyh ve babalara yönelik suçlamaların en
bilinenleri şu şekildedir: Bu dervişlerin, dinsel yükümlülüklere/yasaklara
uymamaları ve kadınların da dinsel törenlere katılmaları. Basit halk kitleleri,
işte bu adetleri nedeniyle yoğun tepkiler alan ve hiç şüphesiz telkinleri
kendilerine daha uygun gelen bu tür babaların ve şeyhlerin etkileri
altındaydılar. Bu heterodoks şeyh ve dervişler adeta alevi-batıni düşüncelerin
yayıcılarıydılar. Alevi Dedelerinin soyları da onlara dayanır.
alinti